Two oil tankers, Ottoman Dignity, Turkish, right, and Sandra Tapias, Spanish, wait at Ceyhan oil terminal on Turkey's Mediterranean coast Sunday, June 22, 2003 to load one million barrels each of Iraqi crude oil, marking Iraq's first oil export to the world oil market since the beginning of the Iraq war. (AP Photo/Burhan Ozbilici)

ساڵێک لە وەستاندنی هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان 

تێڕوانینێکی گشتی    

لێکەوتەکانی وەستانی هەناردەکردنی نەوت بەردەوامە لە دروستکردنی ئاستەنگی زیاتر بۆ ئابووری هەرێمی کوردستان لە دوای ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣. نەوت سەرچاوەی سەرەکی داهاتە بۆ هەرێمی کوردستان، بە تایبەتی  بۆ بەدیهێنانی پێداویستییە داراییەکانی هەرێم و دابینکردنی موچەی کەرتی گشتی کە مانگانە دەکاتە بڕی ٧٢٠$ ملیۆن دۆلار. پیشەسازی نەوتی هەرێمی کوردستان لە ناوەڕاستی ساڵانی (٢٠٠٠) دەستیپێکرد و زۆربەی گرێبەستە نەوتییەکان لە دوای ساڵی (٢٠٠٥) لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی نەوت لەو ماوایەدا واژۆ کران، بە تایبەتی دوای ئەوەی دەستووری عێراق لە ڕێگەی ڕیفراندۆمێکی فەرمییەوە لە سەرانسەری وڵاتدا پەسەندکرا. لەو کاتەوە هەرێمی کوردستان دەستیکرد بە گەڕان و بە دواداچوون بۆ ئەو توانا نەوتییانەی لە خۆیدا هەیەتی و گرێبەستی هاوبەشی بەرهەمهێنانی نەوتی بە کۆمپانیا نێودەوڵەتییە نەوتییەکان بەخشی بە مەبەستی ئاسانکاری بۆ گەڕان بەدوای ئەو کێڵگە نەوتییانەی کە بوونی هەیە. لە کاتێکدا کە عێڕاق بەدوای گرێبەستی خزمەتگوزاری تەکنیکی (TSC)دا دەگەڕا. لەگەڵ دڵنیابوون لە سەرهەڵدانی پیشەسازی نەوت و دەستپێکردنی بەرهەمهێنانی نەوت لە ساڵی (٢٠٠٦)دا، هەرێمی کوردستان چەند هەنگاوێکی نا بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پشتگیری دامەزراوەیی هەیە بۆ پەرەپێدانی پیشەسازی نەوت لە هەرێمەکدا، کە بریتی بوون لەمانەی خوارەوە: 

• ساڵی ٢٠٠٦: وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێمی کوردستان دامەزرا. 
• ساڵی ٢٠٠٧ : یاسای نەوت و گاز لەلایەن پەرلەمانی هەرێمی کوردستانەوە پەسەندکرا. 

ئەمە لە کاتێکدا بوو کە لە بەغداد بە دوای ڕاکێشانی وەبەرهێنان و بەرزکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتدا بوو. لە غیابی یاسایەکی فیدراڵی نەوت و گاز، عێراق توانی دژی یاسای نەوت و گازی ساڵی (٢٠٠٧) هەرێمی کوردستان بوەستێتەوە و هەروەها هەستا بە ئەنجامدانی لێپێچینەوە لە گرێبەستە هاوبەشەکانی بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێمی کوردستان، ناسراو بە (PSCs)، بە هۆکاری ئەوەی ئەم سیاسەتەی هەرێمی کوردستان پێچەوانەی دەستووری عێراقە. 

پێشکەشکردنی گرێبەستی خزمەتگوزاری تەکنیکی عێراق، ناسراو بە (TSCs)، ئاسۆی پیشەسازی نەوتی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی و بووە هۆی واژۆ پێکردنی کۆمپانیای شێڵ، ئێکسۆن مۆبیل، بی پـی، سی ئێن پی سی، ئێ ئێن ئای، پێترۆناس، سی ئێن ئۆ سی، گازپرۆم نێفت، تۆتال، ئۆکسیدەنتال و چەند کۆمپانیایەکی گەورەی دیکە، کە بە شێوازێکی کرداری ڕێگری لەم کۆمپانیانە کرد تا بچنە ناو هەرێمی کوردستان. لێرەوە ناکۆکی لەسەر کەرتی نەوت لە نێوان بەغدا-هەولێر دەستیپێکرد: بەغدا لە هەنگاونان بۆ دەستەبەرکردنی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی نەوت لەڕێگەی گرێبەستی خزمەتگوزاری تەکنیکی (TSCs) بە قەبارەیەکی یەکجار زۆر لە وەبەرهێنان و بەرهەمهێنانی بەڵێندراو لە بەرامبەر هەرێمی کوردستان هەوڵدەدات سیاسەتی خۆی بە دروستی بەدەستبهێنێت بە پێشکەشکردنی گرێبەستی هاوبەشی نەوتی بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنەران بەو هیوایەی ئابووری خۆی بنیات بنێت، هەرچەندە پێگەی یاسایی گرێبەستەکان ڕووبەڕووی چەندین ئاڵەنگاری بوونەوە. لە هەمان کاتدا، زیندوویی ئابووری هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی بەرچاو بەسترابووەوە بە پشکی خۆی لە بودجەی عێڕاقدا کە زۆرینەی لە داهاتی نەوتی فیدراڵیەوە هاتبوو، ئەمەش هاندەرێکی سەرەکی بوو بۆ مانەوە لە چوارچێوەی سیستەمی فیدراڵیدا. ناکۆکییە بنەڕەتییە یاساییەکانی نێوان حکومەتی هەرێم و بەغدا لە دەوری ناکۆکییەکان سەبارەت بە پیشەسازی نەوتی هەرێمی کوردستان دەسوڕایەوە. ئەم پرسانە لە ساڵی (٢٠١٣)دا پەرەیان سەند کاتێک هەرێمی کوردستان بەبێ ڕاوێژکردن بە بەغدا دەستی کرد بە هەناردەکردنی نەوت. بە پێیەی ئابووری عێراق زیاتر وابەستەی داهاتی نەوتە،  ئەم بڕیارەی هەرێمی کوردستان ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بودجە هەبوو، کە پشکی هەرێم بە ڕێژەی ١٧% دانرابوو پێش ئەوەی بەغدا تا ساڵی (٢٠١٤) پشکەکەی کەم بکاتەوە وەک تۆڵەسەندنەوەیەک لە دژی هەرێمی کوردستان بۆ فرۆشتنی نەوت بە سەربەخۆیی. لە ساڵی (٢٠١٤)دا هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی تاکلایەنە هەستا بە فرۆشتنی نەوت بە سەربەخۆی و لە بەرامبەردا بەغدا هەڕەشەی گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی لە دژی هەر لایەنێک کرد کە ئامادەیە بازرگانی بکات یان بەشداری لە بازاڕکردنی نەوتی کوردیدا بکات. لەم کاتەدا و بەجیا، عێراق هەستا بە تۆمارکردنی سکاڵا لە دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی پاریس، لە دژی تورکیا بەهۆی پێشێلکردنی ڕێککەوتنی بۆریی عێراق و تورکیا لە ساڵی (١٩٧٣) بەو پـێیەی تورکیا ڕێگەی بە هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان داوە بەبێ ڕەزامەندی بەغداد لە ڕێگەی بۆری تورکیاوە بۆ بەندەری جەیهان. بڕیاری دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی تورکیای ڕاسپارد کە قەرەبووی بەغداد بکاتەوە بۆ هەناردەکردنی نەوتی بێ مۆڵەتی هەرێمی کوردستان بەبێ ڕەزامەندی بەغداد لە ساڵانی ٢٠١٤ تا ٢٠١٨، ئەمەش پێشێلکردنی ڕێککەوتنی بۆری نەوتی نێوان تورکیا و عێڕاق بوو لە ساڵی (١٩٧٣)دا. سەرکەوتنی عێڕاق بۆ بردنەوەی خەڵاتێک بڕی ١.٥ ملیار دۆلار بووە هۆی ئەوەی تورکیا بڕیاری ڕاگرتنی سەرجەم هەناردەکردنی نەوت لە عێراقەوە بدات لە وەڵامدا. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣ هیچ نەوتێکی هەرێمی کوردستان هەناردە نەکراوە، ئەمەش بەشێوەیەکی کاریگەر بۆتە هۆی پەکخستنی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ دابەشکردنی مووچە و خانەنشینیی کەرتی گشتی. ئەم دۆخە بە تایبەتی لەبەر ئەوەیە کە سەرچاوەی سەرەکی داهاتی هەرێمی کوردستان هاوشێوەی عێراق پەیوەستە بە داهاتی نەوتەوە. نەوت، کە بوو بە هێڵی ژیانی ئابووری هەرێم، مانگانە بە نزیکەیی ٧٣٣ ملیۆن دۆلاری دەهێنایە خەزێنەی حکومەتی هەرێمی کوردستان و ٨٠%ی داهاتی هەرێمی بەدەستهێنا. 

مێژووی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان (١٩٩٤ تا ئێستا):  

قۆناغی ناکۆکییەکانی بەغداد و هەولێر 

بەغداد و هەولێر لە دوو دەیەی ڕابردوودا پەیوەندییەکی ململانێدارانەیان هەبووە، کە زۆرینەی پەیوەست بووە بە کەرتی نەوت. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو هۆکارە زۆرانەی کە پەیوەندییان پێوە هەیە، دەکرێت ناکۆکی نێوان بەغداد و هەولێر لەسەر نەوت دابەش بکرێت بۆ چوار قۆناغی جیاواز. پێداچوونەوەی قووڵی هەر چوار قۆناغەکە تیشک دەخاتە سەر ئەو سێ بەربەستە سەرەتاییەی کە عێراق و هەرێمی کوردستان لە دوای لەدایکبوونی پەیوەندییە فەرمیەکانیانەوە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ساڵی (٢٠٠٣) ڕووبەڕوویان بووەتەوە: 

1. یاسای نیشتمانی گاز و نەوت 
2. ڕێککەوتنی هەمیشەیی دابەشکردنی بودجە 
3. دامەزراندنی ڕێککەوتنێکی ڕوونی نێوان هەرێم و حکومەتی فیدراڵ 

قۆناغی یەکەم: کوردستان بە شێوەیەکی سەربەخۆ نەوت هەناردە دەکات و بەغداد پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجە دەبڕێت 

ناوەڕۆک: کاتێک حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی (٢٠١٣)دا هەوڵی فرۆشتنی سەربەخۆی نەوتیدا، نوری مالیکی، سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، بەرپرسانی حکومەتی هەرێمی ئاگادارکردەوە کە تەنها حکومەتی ناوەندی دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی وزەی عێراقی هەیە بەپێی دەستووری عێراق. بەغدا هۆشداری دایە تورکیا کە ئاسانکاری کردن لە گواستنەوە و بەبازاڕکردنی نەوتی کوردی بە دەستوەردانێکی ئاشکرا لە سەروەری عێراق و هەروەها پێشێلکردنی ڕێککەوتننامەی ساڵی (١٩٧٣) دادەنرێت. بەغدا هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە کۆمپانیای (سۆمۆ) بۆ بە بازاڕکردنی نەوتی دەوڵەت تاکە لایەنە کە دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی هەناردەکردنی نەوتی خاوی هەیە لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی تورکیاوە. بەپێی ڕێککەوتنێکی پێشووی نێوان بەغدا و هەولێر لە ئۆکتۆبەری (٢٠١٢)دا، هەرێمی کوردستان ڕەزامەند بوو لەسەر هەناردەکردنێکیی مامناوەندی ٢٥٠ هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا لە ساڵی (٢٠١٣)ئەگەر بەغدا پارەی ئەو کۆمپانیانە بدات کە لە هەرێم کاردەکەن. لە بەرامبەردا هەرێمی کوردستان ١٧%ی پشکی بودجە وەربگرێت. 

چەقبەستوویی سیاسی: سەرۆک وەزیرانی عێڕاق نوری مالیکی هەولێری تۆمەتبار کرد بە پێشەلکردنی پابەندییەک بودجەییەکانی خۆیان خۆیان بۆ هەناردەکردنی قەبارەی دیاریکراوی نەوتی خاو و هۆشداریدا لەوەی کە بەغدا ڕەنگە بیر لە تۆڵەسەندنەوە بکاتەوە بە کەمکردنەوەی پشکی هەرێمی کوردستا لە بودجەدا، ئەمە لە بەیاننامەیەکدا هاتبوو کە مالیکی دەسبەجێ بە ئاشکرا ڕەتیکردەوە. بەڵام ڕێککەوتنەکە گەیشتە  دۆخێکی چەقبەستووی لەسەر ئەوەی کە بە پرسێکی  درێژخایەنی پەیوەست بە بودجە و چارەسەرنەکراو ناویان دەبرد. لەبری هەناردەکردنی نەوت بۆ تورکیا لەڕێگەی بۆریی ژێر دەسەڵاتی بەغداوە، حکومەتی هەرێم هەستا بە هەناردەکردنی بڕێکی کەمتری لەڕێگەی تانکەرەوە بۆ تورکیا و ڕاستەوخۆ داهاتەکەی بۆخۆی کۆدەکردەوە. دواتر حکومەتی هەرێمی کوردستان دەستیکرد بە هەناردەکردنی نەوتی خاو لە ڕێگەی بۆری نەوتی تایبەت بە خۆیەوە  (فیش-خابور) لە سنووری باکوری عێراق، کە لە ڕێگەیوە نەوتەکە دەچووە ناو خاکی تورکیا و دواتر دەگوازرایەوە بۆ بەندەری جەیهان لە کەنارەوەکانی دەریای ناوەڕاست. بەگوێرەی چەندین لێدوانی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان، هەرێمی کوردستان لە مانگی یەکی ساڵی (٢٠١٤)دا (٥٠٠) ملیۆن دۆلاری لە تەرخانکردنەکانی بودجەی دەوڵەتی وەرگرتبوو لەبری (١-١.٢ ملیار دۆلار) وەکوو ڕێککەوتن، وە دواتر لە مانگی شوباتی هەمان ساڵ ناردنی بودجە زیاتر کورتهێنانی هێناو و دووچاری بڕان بوویەوە و دواجار لە مانگی ئازاری (٢٠١٤) ڕاگیرا. لە دەرئەنجامدا،  تووڕەبوونی بەغداد لە بەردەوامی فرۆشتنی سەربەخۆی نەوتی هەرێمی کوردستان، پشکی بودجەی هەرێمی کوردستانی لە ١٧% بۆ سفر کەمکردەوە بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر حکومەتی هەرێم بۆ ڕاگرتنی فرۆشتنی سەربەخۆی نەوت. تا ئەمڕۆش دەسەڵاتدارانی حکومەتی هەرێم پێشێلکردنی ڕێککەوتنە بودجەییەکان لەلایەن بەغداوە وەک تاکە هۆکار لە پشت سیاسەتی سەربەخۆی فرۆشتنی نەوتەوە ناودەبەن. ناکۆکییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر بەهۆی نەوتەوە، هاوکات بوو لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) لە عێڕاقدا، قەیرانی ئاوارەبوونی بەرفراوانی هاوڵاتیان و هەروەها داڕمانی نرخی نەوت لە جیهانیدا، هەرێمی کوردستانیش هاوشانی بەغدا کەوتە ناو قەیرانی داراییەوە. ئەم چەقبەستووییە تا کۆتایی ساڵی (٢٠١٨) بەردەوام بوو کە بەغدا بە سەرکردایەتی حەیدەر عەبادی سەرۆک وەزیران دەستی کرد بە ئەنجامدانی دانوستان بۆ گەشتن ڕێککەوتنێکی دیکە لەگەڵ هەولێر و گەڕاندنەوەی بەشێک لە بودجەی حکومەتی هەرێم لە ساڵی (٢٠١٩)دا. 

ناکۆکییەکانی نێوان بەغداد و هەولێر بەهۆی نەوتەوە، هاوکات بوو لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، قەیرانی ئاوارەبوونی بەرفراوان و داڕمانی نرخی نەوتی جیهانی.

زۆر بەداخەوە بۆ دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان، ئەنجامی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لەلایەن زۆربەی وڵاتان و هەروەها حکومەتی فیدراڵی لە بەغدادەوە تەحەدا کرا.

قۆناغی دووەم: پەیوەندییە بەستەڵەکییەکانی نێوان بەغداد-هەولێر دەبێتە هۆی هەنگاونانی هەرێمی کوردستان بەرەو سەربەخۆیی لە ساڵی ٢٠١٧ 

حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ٢٥ ئەیلولی ٢٠١٧ هەستا بە ئەنجدامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە دەرئەنجامی  زنجیرەیەک لێکدانەوەی هەڵە و پێگەشتی ڕاوێژی ناڕاست لەلایەن ڕاوێژکارە سەربەخۆ بیانییەکانوە. سەرەڕای سەرزەنشتە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان، کورد بە زۆرینەی دەنگ دەنگی "بەڵێ"یان دا بە سەربخۆبوونی هەرێمی کوردستان، بەپێی سەرچاوەکانی حکوومەتی هەرێم. دەسەڵاتدارانی کوردی پێیان وابوو دەنگدانی یەکلاکەرەوەی ڕیفراندۆم کۆتایی بە پرسی دابەشکردنی داهاتی نەوت دەھێنێت و هەرێمی کوردستانی عێڕاق دەتوانێت خاکە جێناکۆکەکان وەربگرێتەوە بە پارێزگای کەرکوکی دەوڵەمەند بە نەوتیشەوە. بەڵام به پێچەوانەوە ڕیفراندۆم زیاتر پەیوەندییەکانی له گەڵ بەغدا و ئه کتەرە سەرەکییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان پچڕاند. ئەنجامی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لەلایەن حکومەتی فیدراڵی لە بەغداوە دووچار ئاڵەنگری بووە  بەو پێیەی بەبێ مۆڵەتی حکومەتی فیدراڵی ئەنجامدرابوو. بە گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان پشتگیری لە ئەنجامی ڕیفراندۆمەکەش نەکرد؛ بە لەبەرچاوگرتنی نەبوونی چاودێری سەربەخۆ، هیچ ڕێگەیەک نییە بۆ ئەوەی بزانن کە دەنگدانەکە ئازاد و دادپەروەرانە بووە یان نا، ئەم پرسیارەش زۆر پەیوەندیدار بوو بە ناوچە جێ ناکۆکەکانەوە.  

لێکەوت و ئاڵۆزییەکان: بەگوێرەی ڕاپۆرتی گروپی قەیرانەکان، ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هۆشداریی بە حکومەتی هەرێم دابوو کە بڕیاری بەردەوامبوون لە ڕیفراندۆم بەژداری دەکات لە دروستبوونی قەیرانێکی خێراتر و جددی تر خێراتر، هەر بۆیە هەموو لایەک هەڵوێستەکانیان لەدوای ئەو ڕیفراندۆمەوە زیتر ڕەقتر کردووە بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان، سەرەتا لە کۆنتڕۆڵکردنەوەی کەرکوک لەلایەن هێزە عێراقییەکانەوە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ دەستیپێکرد ، کە لە دوای شەڕی داعشەوە لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن هێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە کۆنترۆڵکرابوون، لەژێر کۆنترۆڵی کورددا بوو. لەو کاتەدا حکومەتی هەرێم لە گۆڕەپانی ڕیفراندۆمێکی شکستخواردوو و داڕمانی بارودۆخێکی سیاسی و ئابووریدا ناچار بوو بگەڕێتەوە سەر مێزی دانوستان لەگەڵ بەغدا. تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٨ پشکی بودجەی هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی بەرچاو کەم بووەوە و هەوڵە سەرەتاییەکانی بەغدا بۆ کۆنتڕۆڵکردنی کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان هەر زوو  چڕتر بوونەوە.  

قۆناغی سێیەم: کۆنترۆڵی بەغداد بەسەر کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان بەهێزتر بوو 

دوای چەسپاندنی شوێنپێی ئەمنی خۆی و سود وەرگرتن لە گۆڕانی هاوسەنگی هێز لە دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، بەغدا بە سەرۆکایەتی حەیدەر عەبادی سەرۆکوەزیرانی عێراق، پشکی حکومەتی هەرێمی بە ڕێژەی ٤.٤% لە بودجی عێڕاقدا کەم کردەوە و بە فەرمی لە ١٢.٦٧% جێگیرکرد لە دانوستانەکانی ساڵی (٢٠١٨)دا. هەروەها بەغدا مەرجی بۆ حکومەتی هەرێم دانا کە ٢٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا ڕادەستی بەغدا بکات. بە ڕەنگدانەوەی گرژییەکانی دوای ڕیفراندۆم، هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی (٢٠١٨)دا گۆڕانکاری لە دینامیکی پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و هەولێردا کرد. بڕیارێکی گرنگ لەلایەن بەغداوە بۆ ناردنی مووچەی تەواو بۆ حکومەتی هەرێم درا، ئەمەش ئەو بارگرانییە داراییانەی هەڵگرت کە لە ساڵی (٢٠١٤)ەوە دووچاری حکومەتی هەرێم بووبووەوە. پێکهێنانی حکومەتی عێراق بە سەرکردایەتی عادل عەبدولمەهدی (٢٠١٨-٢٠١٩) پەیوەندییەکی نوێی نێوان هەرێم و حکومەتی فیدراڵی بە وریاییەوە کارابوو. بەڵام لە ساڵانی دواتردا بەغدا هەڵوێستی خۆی بە سەرکردایەتی مستەفا کازمی بەهێزتر کرد سەبارەت بەو پرسانەی کە بەغدا بە دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵ دەزانی، وەکوو پێگەی ناوچە کێشەلەسەرەکان، ڕێکخستنی بودجە، بەڕێوەبردنی سامانە سروشتییەکان، کۆنتڕۆڵکردنی سنوورەکان، و پێگەی هێزەکانی پێشمەرگە. ئەو مەرجانەی لەلایەن بەغدادەوە سەپێنران، وەک سەرپەرشتیکردنی هەناردەکردنی نەوت و کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە بەردەوامی ئابووری حکومەتی هەرێم پشت بە پشکی خۆی لە بودجەی فیدراڵیدا دەبەستێت. جێبەجێکردنی بودجەی ساڵی (٢٠١٩) وەک وەرچەرخانێکی گرنگ بوو لە ڕێڕەوی پەیوەندییەکانی بەغدا و هەولێر لە ساڵانی دواتردا، بەو پێیەی سەقامگیری دارایی حکومەتی هەرێمی بە شێوەیەکی ئاڵۆز پەیوەست کرد بە بەغداوە. بەڵام ڕێکەوتنی ساڵی (٢٠١٩) نەبووە هۆی ئەو گەرەنتییە داراییانەی کە حکومەتی هەرێم مەبەستی بوو. لە هەمان کاتدا بودجەی ساڵی (٢٠١٩) ئامرازێکی سەرەکی بوو بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکانی نێوان بەغدا-هەولێر لەو کاتەوەی بەغدا هەستا بە دابینکردنی مووچەی هێزی پێشمەرگەی کوردستان. لە ساڵی (٢٠١٩) جارێکی دیکە ناکۆکی لە بودجەدا دووبارە بووە هۆی ناسەقامگیری کۆمەڵایەتی لە هەرێمی کوردستان بەهۆی ئەوەی بەغدا بۆ ماوەی چەند مانگێک پشکی بودجەی لە کاتی خۆیدا نەگەیاند بە هەرێمی کوردستان و ئەمەش دووبارە ڕێگری دروست کرد لەبەردەم حکومەتی هەرێم لە پێدانی مووچەی کەرتی گشتی و موچەخۆراندا. سەنگەرێکی ڕووبەڕووبوونەوەی نوێ ناکۆکییە داراییەکان لەگەڵ بەغدا سەرهەڵدا کە نێو ئەو دۆخە هەستیارەی ئابوری هەرێمی کوردستانی تێدابوو، کە حکومەتی هەرێم بۆ ماوەی پێنج ساڵ بوو لەوەتەی شەڕ لەگەڵ داعش دەستیپێکردووە، نەیتوانیوە مووچەی تەواو و لە کاتی خۆیدا بدات بە فەرمانبەرانی حکومی. سەرەڕای هەوڵەکانی هەرێمی کوردستان بۆ دەستەبەرکردنی ١٤%ی پشکی بودجە لە ڕەشنووسی بودجەی فیدراڵی ساڵی (٢٠٢١)، بەڵام بەغدا نەیتوانی پڕۆژە یاسای بودجەی نوێ پەسەند بکات، بڕیاریدا پابەند بێت بە ڕەشنووسی یاسای بودجەی (٢٠١٩) لە ١٢.٦٧% پشکی بودجەی جێگیرکرد بۆ هەرێمی کوردستان. بودجەی فیدراڵی ساڵی ٢٠٢١ دوو بڕیاری گرنگی سەبارەت بە ئەرکە داراییەکانی حکومەتی هەرێم هێنایە ئاراوە:  

• هەرێمی کوردستان لانیکەم ٤٦٠ هەزار بەرمیل نەوتی خاو لە ڕۆژێکدا بەرهەم بهێنێت. بە لەبەرچاوگرتنی خەرجییەکانی بەرهەمهێنان و کارکردن و بەکارهێنانی ناوخۆیی، بەغدا داهاتی فرۆشی ٢٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا وەردەگرێت بە ٤٥ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. 
• جگە لەوەش ٥٠%ی ئەو داهاتەی حکومەتی هەرێم لە دەروازە سنوورییەکاندا بەدەستی دەهێنێت دەگوازرێتەوە بۆ حکومەتی ناوەندی. 

زنجیرەیەک بڕیار لەلایەن دادگای باڵای فیدراڵی (FSC) لە سەرەتای ساڵی 2023 و دواتر ژووری بازرگانی نێودەوڵەتی کە بنکەکەی لە پاریس بوو، قۆناغێکی نوێی پەیوەندییەکانی نێوان بەغداد و هەولێری دیاریکرد.

قۆناغی چوارەم: ناکۆکییەکانی هەرێم و حکومەتی فیدراڵی لە نێوان نەوت، بودجە و کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان 

گوشارەکانی بەغداد دەستیپێکرد بۆ ڕوونکردنەوەی ئەرک و بەرپرسیارێتیەکانی دەسەڵاتدارانی هەرێم  بەو شێوازەی لە دەستووری عێراقدا هاتووە. هێڵی سوور سەبارەت بە نەوت و پشکی بودجەی هەرێمی کوردستان و کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان کێشران. زنجیرەیەک بڕیار لەلایەن دادگای باڵای فیدراڵی لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٣ و دواتر دادگای پاریسی ناوبژیوانی نێودەوڵەتی، پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و هەولێری بردە قۆناغێکی نوێەوە: 

1. بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدراڵی عێراق 

دادگای باڵای فیدراڵی عێراق بەشدارییەکی بەرچاوی کرد لە لێکدانەوەی بڕگەکانی دەستووری عێراق. بەپێی بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵی، کەرتی نەوت لەڕووی دەستوورییەوە لە چوارچێوەی مافەکانی حکومەتی فیدراڵیدایە بۆ بەڕێوەبردن و کۆنتڕۆڵکردن و دابەشکردنی، بە ئاماژەدان بە مادەی ١١٢ی دەستووری عێراق. دوابەدوای ئەم بڕیارە، دادگای باڵای فیدراڵی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٣ بڕیاریدا کە ناردنی بودجە کە پێشتر ڕادەستی هەرێمی کورستان کرابوو، نایاساییە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی حکومەتی هەرێم ڕێز لە ڕێککەوتنی نێوان هەرێم و بەغداد نەگرتووە بۆ ناردنی ئەو قەبارەی نەوتی کە ڕێککەوتنی لەسەرکرابوو بۆ بەغدا. 

• شوباتی٢٠٢٢: دادگای باڵای فیدراڵی عێراق بڕیاریدا یاسای سامانە سرووشتییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە پەسەنکراوە، نادەستوورییە و هەناردەکردن و گرێبەستە نەوتییەکانی نایاساییە. 
• کانوونی دووەمی ٢٠٢٣: دادگای باڵای فیدراڵی عێراق بڕیاریدا کە ناردنی بودجەی فیدراڵی بۆ هەرێمی کوردستان نایاساییە. 

2. بڕیاری دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی پاریس لە بەرژەوەندی عێڕاق 

بە لەبەرچاوگرتنی ڕێککەوتنی بۆری نەوتی نێوان عێراق و تورکیا کە بۆ ماوەی ٥٠ ساڵە بوونی هەیە، بەغدا سکاڵای لە دژی تورکیا تۆمارکرد بەهۆی پێشێلکردنی ئاشکرای ڕێککەوتنی بۆرییەکانی ساڵی (١٩٧٣) کە ڕێگە بە فرۆشتنی نەوتی هەرێمی کوردستان بدات بەبێ ڕەزامەندی عێراق. لە ٢٣ ئازاری ٢٠٣٢٣ دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی پاریس بڕیاریدا کە هەناردەکردنی نەوتی هەرێی کوردستان لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی تورکیاوە پێشێلکردنی ڕێککەوتنی ساڵی (١٩٧٣) بووە بە ئاماژەدان بەوەی ڕێکخراوی دەوڵەتی بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ)، تاکە لایەنە کە دەتوانێت هەڵبسێت بە هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی بەندەری جەیهانەوە. دەرئەنجامە سەرەکییەکانی ئەم بڕیارە بریتین لە: 

• تورکیا بڕی یەک ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دۆلار وەک قەرەبووی بداتەوە بە عێراق  
• هەرێمی کوردستان دەبێت پیشەسازی نەوت بە تەواوی ڕادەستی بەغدا بکات 

دوابەدوای پابەندبوونی سەرەتای بە فەرمانی دادگا بۆ پێدانی یەک ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دۆلار وەک قەرەبووی عێراق، تورکیا ناڕەزایەتی دەربڕی و سەرجەم هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان و عێراقی ڕاگرت. بەغدا لە ڕۆژێکدا  ٧٥ هەزار بەرمیل نەوتی لە کەرکوکەوە بۆ جەیهان دەگواستەوە. سەرەڕای ئەوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان قەبارەی بەرهەمهێنانی خۆی ئاشکرا نەکردووە، بەڵام شرۆڤەکاران بە بڕی ٤٤٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا مەزندەی دەکەن. سەرباری ئەمەش، پیشەسازی نەوتی جیهانی بەشێوەیەکی بەرچاو دووچار زیان لێکەوتن بووەیەوە بەهۆی وەستانی لەناکاوی نزیکەی ٥٠٠ هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا. ئەمەش بووە هۆی کاردانەوەی ناوچەیی و تەنانەت جیهانیش و نرخی نەوتی بەرەو ٨٠$ بۆ هەر بەرمیلێک بەرزبۆوە. هێڵی بۆری عێراق-تورکیا، ناسراو بە (ITP) لە ١٥% هەناردەکردنی نەوتی عێراق پێکدەهێنێت کە نزیکەی 0.5%ی یەدەگی نەوتی جیهانە. 

هەرێمی کوردستان بۆ یەکەمجار نوێنەری تایبەتی خۆی دەبێت لە سۆمۆ بە ڕۆڵی جێگری سەرۆکی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان بۆ سەرپەرشتیکردنی بەبازاڕکردنی نەوتی کوردی.

باردۆخی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغداد لە ساڵی ٢٠٢٤ 

هەولێر دووچاری کێشە بۆتەوە بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا بۆ دەستپێکردنەوەی فرۆشتنی نەوت و گەڕاندنەوەی ئەو خەرجییانەی کە بەدرێژایی بەرهەمهێنانی نەوت بۆ هەرێمی کوردستانی خەرجی کردووە. لە مانگی نیسانی ٢٠٢٣دا ڕێککەوتنێکی نەوتی لەنێوان بەغدا و هەولێر بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت کرا: لە ڕێککەوتنەکەدا هاتووە کە ٤٠٠ هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا لە هەرێمی کوردستانەوە هەناردە دەکرێت،  لەلایەن کۆمپانیای نەوتی سۆمۆی عێڕاقیەوە. 

بۆ یەکەمجاربوو کە هەرێمی کوردستان نوێنەری تایبەتی خۆی دەبێت لە سۆمۆ بە ڕۆڵی جێگری سەرۆک لە وەزارەتی سامانە سروشتییەکانەوە بۆ سەرپەرشتیکردنی بەبازاڕکردنی نەوتی کوردی تا ئەو کاتەی بودجەی ٢٠٢٣-٢٠٢٤ بە هاوکاری نوێنەرانی وەزارەتی نەوت پەسەند دەکرێت. بەپێی ئەو بڕگانەی لە ڕێککەوتنەکەدا هاتووە، داهاتی نەوت دەخرێتە سەر حسابێک لە بانکی ناوەندی یان دامەزراوەیەکی دارایی بەدیل بەڵام بەو مەرجەی لەژێر سەرپەرشتی بەغدادا دەبێت، وە حکومەتی هەرێم کۆنترۆڵی پارەکان دەکات. لەهەمان کاتدا دەکرێت بەغدا وردبینی ئەنجام بدات لەو هەژمارەدا. 

سەرەکیترین خاڵەکان دەربارەی ناکۆکییەکانی پەیوەستبە کەرتی نەوت 

• ١٢.٦٧% داهاتی فیدڕاڵی – کە لە سەرووی ١ ملیار دۆلارەوەیە تەرخانکراوە بۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان 
• بەردەوامی دانوستانەکان لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییە نەوتییەکان بۆ گۆڕینی گرێبەستی بەرهەمهێنانی هاوبەش بۆ گرێبەستی خزمەتگوزاری تەکنیکی 
• میکانیزمی هاوئاهەنگی کرد: وەزارەتی نەوتی عێڕاق یارمەتی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەدات لە ئەنجامدانی دانوستان و گفتوگۆکان لەگەڵ چوار کۆمپانیای نێودەوڵەتی بۆ گرێبەستی بە بازاڕکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان 
• سەرچاوەکانی حکومەتی هەرێم باس لەوە دەکەن کە ئەو  نرخەی بەغداد دیاری کردووە ناڕەوایە بۆ تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت، بەوپێیەی تێچووەکانی لە هەرێمی کوردستان زیاترن لە هەر ناوچەیەکی دیکە لە باشور عێڕاق، ئەمەش هۆکارێکی سەرەکییە بۆ دواکەوتنی دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت. 
• تێچووی دەرهێنانی نەوت، سەرچاوەی سەرەکی ناکۆکی نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندییە. تێچووی بەرهەمهێنان لە عێراق لە نێوان ٨ هەزار بۆ ٩ هەزار دیناری عێراقی [٥-٦ دۆلار] بۆ هەر بەرمیلێک دەگۆڕێت، ئەمەش جیاوازییەکی بەرچاوە کاتێک بەراورد دەکرێت بە تێچووی ٢٠ دۆلار کە لە هەرێمی کوردستان بەدی دەکرێت. 
• نرخی گواستنەوەی هەر بەرمیلێک بە بڕی ٦ دۆلار لەلایەن هەرێمی کوردستانەوە وەردەگیرێت، عێراقیش بۆ هەر بەرمیلێک دۆلار و ٢٠ دۆلار وەردەگرێت. ئەمەش ناکۆکییەکی دیکەی لەسەر یاسای بودجەی نیشتمانی عێراق دروستکردووە. 

دەرئەنجام 

بەو پێیەی سەرچاوەی سەرەکی داهاتی هەرێمی کوردستان هەناردەکردنی نەوتە، ئابوری هەرێم لە ئێستادا بەردەوامە لە زەرەرمەندبوون بەهۆی ناکۆکییە بەردەوامەکانی نێوان بەغداد و هەولێر لەسەر پیشەسازی نەوت و لە ئەنجامدا ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان. لە دوای بڕیاری دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی پاریس لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣، لایەنی سەرەکی کە زۆرینەی زیانەکانی بەرکەوتووە بریتییە لە حکومەتی هەرێمی کوردستان. نیگەرانییەکانی بەغدا سەبارەت بە کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان بۆ هەڵسەنگاندنی شەرعیەتی فرۆشتنی سەربەخۆی نەوتی هەرێمە. بەغدا هەر لەو کاتەوەی پیشەسازی نەوتی هەرێم دەستیپێکردووە، لەسەر ئەم هەڵوێستەی خۆی سور بووە و مەرجیشی داناوە هەناردەکردنی نەوت تەنها دەبێت لە ڕێگەی کۆمپانیای سۆمۆی عێڕاقیەوە بێت. لەئەنجامدا سەقامگیری گشتیی سیاسی و ئابوری هەرێمی کوردستان و عێراق کاریگەری زۆری لەسەر یەکلاکردنەوەی ئەم ململانێیە دەبێت.